Wstęp

Pomimo, iż od wynalezienia pierwszej nowoczesnej broni w układzie bez kolby właściwej minęło niemal dokładnie sto lat, a niemal trzydzieści od chwili wprowadzenia tego typu karabinów do regularnej służby w wielu państwach świata (francuski karabinek FA MAS pokazany po raz pierwszy w 1973 roku, w masowej produkcji od 1979, austriacki karabinek Steyr AUG, którego wytwarzanie zaczęło się w 1978 roku, a pełną zdolność produkcyjną osiągnięto w 1982), to nadal konstrukcja taka uznawana jest za awangardową. Trudności w przyzwyczajeniu się do kształtu broni spowodowały, że często wykorzystywana jest w rozmaitych filmach fantastycznych (na przykład w filmie Terminator można zobaczyć karabinek M82 Valmet w roli... broni plazmowej), jako uzbrojenie futurystycznych oddziałów. Jednak pomimo takiego odbioru, jeśli przyjrzeć się dokładnie współczesnym armiom, okazuje się, że karabinki w układzie bullpup od dawna stały się standardem i obecnie spotykane są częściej, niż starsze, tradycyjne konstrukcje. Okazuje się, że jedyną nowoczesną bronią w układzie klasycznym wprowadzoną w latach 90 do wyposażenia wojsk był niemiecki karabinek automatyczny (szturmowy) G36, natomiast wszystkie inne - były to modele w układzie bez kolby właściwej.

Elementy składowe broni w układzie bullpup:

1. a. bezpiecznik (bardzo często połączony z przełącznikiem rodzaju ognia)
2. b. otwór wyrzutowy łusek
3. c. dźwignia zwalniania i gniazdo magazynka
4. d. magazynek
5. e. chwyt pistoletowy (połączony z bardzo dużą osłoną spustu)
6. f. celownik (w tym przypadku - kolimatorowy)
7. g. rękojeść napinania
8. h. tłumik płomienia
9. i. spust (element mechanizmu spustowego)
10. j. pas nośny

Cechy charakterystyczne

Cechą charakterystyczną broni zaprojektowanej w takim układzie konstrukcyjnym - określanym jako bezkolbowy, bez kolby właściwiej lub po prostu angielską nazwą bullpup - jest przesunięcie mechanizmu spustowego (na powyższym rysunku oznaczonym literą i) wraz z chwytem pistoletowym (e) przed magazynek (d) oraz kolba stanowiąca równocześnie obudowę komory zamkowej. Dzięki takiemu rozwiązaniu karabin cechuje duża zwartość budowy oraz znacznie mniejsza długość całkowita w porównaniu z bronią w układzie klasycznym, posiadającą dokładnie taką samą długość lufy.

Łatwo można to dostrzec przyglądając się rysunkowi po prawej stronie. Przedstawia on broń w układzie klasycznym - karabinek AKM (na dole), który został przerobiony za pomocą amerykańskiego zestawu do konwersji AKU-94 (powyżej) na konstrukcję bez kolby właściwej. Na rysunku zaznaczono długość lufy broni, która nie uległa zmianie.

Wady i zalety broni w układzie bez kolby właściwej

Krótszy karabinek ma również inne zalety: jest o wiele bardziej poręczniejszy w przypadku walki w ograniczonych pomieszczeniach i znacznie wygodniejszy dla żołnierzy transportowanych transporterami opancerzonymi i bojowymi wozami piechoty, śmigłowcami czy desantowani z samolotów. Można go łatwiej ukryć w działaniach specjalnych. Mniej przeszkadza w wykonywaniu podstawowych zadań żołnierzom obsługującym cięższe uzbrojenie - kierowcom, artylerzystom, mechanikom etc. Zwykle ma mniejszą masę, długość całkowitą oraz lepsze położenie środka ciężkości - zatem znacznie ma większą manewrowość ruchową - szybciej można przemieszczać broń na różne cele i łatwiejsze jest złożenie się do strzału. We wszystkich karabinach w układzie bezkolbowym punkt oparcia broni o ramię strzelca leży na osi lufy, co wpływa na ograniczenie podrzutu broni, a tym samym na poprawę jej celności.

Konstrukcja taka jednak posiada i swoje wady, są nimi: zwiększone oddziaływanie odrzutu, huku towarzyszącego wystrzałowi oraz gazów prochowych na strzelającego, którego ramię i twarz znajdują się bardzo blisko komory nabojowej. Naraża się przy tym wzrok i układ oddechowy na szkodliwe działanie resztek gazów prochowych, wydostających się przez otwór wyrzutowy łusek. Może to spowodować, na przykład, pogorszenie warunków celowania. Innym problemem jest wymiana magazynka w pozycji leżącej. Pamiętać trzeba również o konieczności wprowadzenia przestawnego wyrzutnika i otworu wyrzutowego dla strzelców leworęcznych (od 15 do 20% mężczyzn), inaczej nie mogliby oni w ogóle korzystać z broni w takim układzie bez obawy zranienia twarzy przez wyrzucane łuski. Do tej pory oprócz tradycyjnego otworu wyrzutowego wprowadzono dwa interesujące rozwiązania, które miały ominąć ten problem. Pierwsze z nich, zastosowane między innymi w beligijskim pistolecie maszynowym FN P90 oraz rosyjskim karabinku studyjnym TKB-022PM, to okno wyrzutowe znajdujące się u dołu broni. Drugi - zastosowany do tej pory jedynie w karabinku FN F2000 to specjalny kanał ekstrakcyjny biegnący równolegle do osi lufy, do którego usuwane są łuski. Następnie są wypychane przez okno wylotowe w przedniej części broni.

Konstrukcje w układzie bezkolbowym

W ciągu ostatnich trzydziestu lat powstało wiele konstrukcji broni strzeleckiej w układzie bez kolby właściwej począwszy od karabinków automatycznych (od których ewolucja niejako się zaczęła) poprzez pistolety maszynowe, karabiny wyborowe, lekkie karabiny maszynowe aż do karabinków specjalnych (strzelb śrutowych) zarówno powtarzalnych (typu pump-action, popularnie określanych jako pompki) jak i samopowtarzalnych.

Oprócz broni zaprojektowanej i tworzonej od podstaw, do użytku wprowadzono rozmaite przeróbki tradycyjnych konstrukcji na układ bezkolbowy. Na przykład, wymieniony wcześniej zestaw konwersji AKU-94, przeróbkę karabinu wyborowego SWD - SWU (OC-03) czy SWU-A (OC-03AC), strzelby Mossberg M500 - M500 Bullpup.

Pochodzenie nazwy

Etymologia nazwy angielskiej nie jest dokładniej znana (dosłownie to skrót od bulldog puppy, czyli szczeniak bulldoga), rzeczownik bull używany był w języku angielskim do opisywania rzeczy krótszych, mniejszych, grubszych czy bardziej zwartych niż oryginalny projekt (na przykład bulldog, bullfinch, bullet).